Pomiar komponentu krajowego - pilotaż | GUS - Portal Informacyjny

Pomiar komponentu krajowego w Głównym Urzędzie Statystycznym

Komponent krajowy określa udział krajowych zasobów – pracowników, towarów i usług – zaangażowanych w realizację strategicznych inwestycji. Badanie prowadzone przez Główny Urząd Statystyczny dostarczy rzetelnych i porównywalnych informacji o tym, jaka część wartości inwestycji pozostaje w polskiej gospodarce oraz w jakim stopniu realizowane projekty wykorzystują krajowy potencjał gospodarczy.

1. O badaniu komponentu krajowego

Dlaczego GUS prowadzi badanie?
Badanie komponentu krajowego ma na celu dostarczenie danych wspierających monitorowanie rozwoju krajowego potencjału gospodarczego i efektywności prowadzonych polityk krajowych w tym zakresie. Stanowi odpowiedź na potrzeby informacyjne wynikające z priorytetów Rządu RP, dotyczących wzmacniania krajowych zasobów, bezpieczeństwa gospodarczego oraz budowy odporności państwa. 
Uzyskane dane pozwolą lepiej ocenić, w jakim stopniu duże projekty inwestycyjne angażują krajowy potencjał gospodarczy oraz jaki jest ich wpływ na rozwój przedsiębiorstw, krajowych łańcuchów dostaw i rynek pracy. Dzięki temu możliwe będzie prowadzenie analiz pokazujących jaka część wartości realizowanych inwestycji pozostaje w polskiej gospodarce.

Metodologia badania
Metodologia pomiaru komponentu krajowego została opracowana w ramach prac Zespołu do spraw Udziału Komponentu Krajowego w Kluczowych Procesach Inwestycyjnych, powołanego przez Ministra Aktywów Państwowych. Na potrzeby pilotażu i badania przyjęto definicje i kryteria, które zapewniają jednolite określanie komponentu krajowego oraz spójność gromadzonych danych.

Czym jest komponent krajowy?
Na potrzeby pilotażu i badania prowadzonego przez GUS przyjęto, że komponent krajowy oznacza wartość kosztów pracy, towarów, usług oraz pozostałych wydatków pochodzenia krajowego ponoszonych w związku z realizacją inwestycji. Komponent zagraniczny obejmuje odpowiednio koszty pracy, towary, usługi oraz pozostałe wydatki pochodzenia innego niż krajowe.

Kryteria wykorzystywane do wyznaczenia komponentu krajowego
Podstawą do wyznaczania komponentu krajowego jest zestaw kryteriów zawartych w Kodeksie „Dobre Praktyki w zakresie zwiększenia przez spółki z udziałem Skarbu Państwa udziału komponentu krajowego w kluczowych procesach inwestycyjnych”:

• jednostka dominująca najwyższego szczebla znajduje się w Polsce (jednostka dominująca najwyższego szczebla to jednostka dominująca, która nie jest kontrolowana bezpośrednio ani pośrednio przez żadną inną jednostkę; pojęcie jednostki dominującej najwyższego szczebla odnosi się do jednostki usytuowanej najwyżej w łańcuchu powiązań kontrolnych),
• główny przedmiot działalności jest wykonywany na terytorium Polski (to kryterium jest spełnione gdy główny rodzaj działalności podmiotu według klasyfikacji PKD jest źródłem największych przychodów na terytorium Polski),
• przedsiębiorstwo posiada rezydencję podatkową w Polsce (np. jednostka prawna posiada NIP i płaci podatek PIT/CIT),
• ponad 50% pracowników posiada obywatelstwo polskie lub mieszka w Polsce, wykonuje pracę na terytorium Polski oraz odprowadza w Polsce podatek dochodowy i składki na ubezpieczenia społeczne, 
• przedsiębiorstwo posiada siedzibę w Polsce oraz prowadzi działalność gospodarczą na terytorium Polski nieprzerwanie od co najmniej trzech lat, 
• ponad 50% rocznych obrotów przedsiębiorstwa jest generowanych na terytorium Polski (zarówno przychody ze sprzedaży realizowane na rzecz kontrahentów krajowych, tj. podmiotów posiadających siedzibę na terytorium RP, jak również przychody ze sprzedaży na rzecz kontrahentów zagranicznych w ramach eksportu uznawane są jako obrót generowany na terytorium Polski – kluczowe jest miejsce wytworzenia, a nie sprzedaży; jeżeli respondent posiada oddział zagraniczny, to należy porównać przychody ze sprzedaży tego oddziału zagranicznego z całkowitymi przychodami ze sprzedaży przedsiębiorstwa – jeżeli przychody oddziału zagranicznego stanowią poniżej 50% rocznych przychodów przedsiębiorstwa, to kryterium jest spełnione; ponadto to kryterium jest rozpatrywane w powiązaniu z kryterium pierwszym – miejscem ulokowania jednostki dominującej najwyższego szczebla).

Klasyfikacja wydatków
Przy klasyfikowaniu wydatków jako krajowe lub zagraniczne GUS, aby ograniczyć obciążenia związane z wypełnieniem sprawozdania, zwłaszcza w zakresie danych o podwykonawcach, prosi respondenta o wykorzystanie uproszczonej definicji podmiotu krajowego, składającej się z trzech kryteriów określających krajowość podmiotu (wszystkie warunki muszą być łącznie spełnione, aby podmiot mógł być uznany za krajowy):

• prowadzi działalność na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, 
• podlega w Polsce obowiązkowi podatkowemu z tytułu prowadzonej działalności, 
• posiada siedzibę lub oddział na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. 

Klasyfikacja kosztów pracy
Wyjątkiem od sposobu klasyfikowania wydatków są koszty pracy respondenta, ponieważ wartość kosztów pracy związanych z realizacją umowy jest w pilotażu i badaniu zaliczana do komponentu krajowego jeśli pracownicy zaangażowani w realizację umowy posiadają obywatelstwo polskie lub kartą stałego pobytu w Polsce.

Pozostałe definicje stosowane w badaniu
Na potrzeby badania wykorzystywane są również następujące definicje:

• Koszty pracy to całkowite koszty zatrudnienia (w tym wszelkie daniny publiczne) ponoszone przez przedsiębiorstwo w związku z zatrudnieniem osób fizycznych niezależnie od podstawy tego zatrudnienia (w tym stosunek pracy, stosunek cywilnoprawny, w tym z osobą fizyczną prowadzącą samodzielną działalność gospodarczą). Podając miejsca pracy wykonawcy (podwykonawcy) zobowiązani są uwzględniać każdą formę wykonywania pracy, tj.  zatrudnienie na podstawie umowy o pracę, na podstawie umów cywilnoprawnych, w tym z osobami fizycznymi prowadzącymi samodzielną działalność gospodarczą.
• Usługa to wszelkie świadczenia nie będące towarem.
• Towar to wszelkie rzeczy (w szczególności: urządzenia, sprzęt, materiały, surowce, prefabrykaty, a także ich części zamienne), energia oraz wartości niematerialne i prawne (WNIP).
• Pozostałe wydatki własne obejmują pozostałe wydatki własne niezaliczone do kosztów pracy oraz marżę podmiotu wypełniającego sprawozdanie.
• Pozostałe wydatki zewnętrzne obejmują wartość wydatków innych niż poniesione na usługi oraz towary (w tym materiały).
• Terytorium RP to obszar terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz obszar morski Rzeczpospolitej Polskiej.

Etapy wdrażania badania
Pomiar komponentu krajowego jest wdrażany etapowo. W 2026 r. prowadzony jest pilotaż obejmujący wybrane spółki Skarbu Państwa i ich spółki zależne, nadzorowane przez Ministerstwo Aktywów Państwowych i realizujące projekty inwestycyjne w obszarze energetyki. Celem pilotażu jest weryfikacja wypracowanej wstępnie metodologii oraz rozwiązań organizacyjnych.

Od 2027 r. GUS będzie prowadził badanie w ramach Programu Badań Statystycznych Statystyki Publicznej (PBSSP), obejmując projekty inwestycyjne realizowane w sektorach:

• energetycznym, 
• infrastrukturalnym, 
• technologiczno-cyfrowym, 
• transportowym, 
• zbrojeniowym. 

Progi – wartość umów objętych badaniem
W badaniu, które będzie realizowane w ramach PBSSP, przyjęto następujące progi dla umów obejmowanych badaniem:

• w sektorze energetycznym (z wyłączeniem offshore), infrastrukturalnym, technologiczno-cyfrowym, transportowym, zbrojeniowym – wartość umowy zawieranej między zamawiającym a wykonawcą – 50 mln zł i więcej; wartość umów między wykonawcą a podwykonawcą oraz podwykonawcą a dalszymi podwykonawcami – 10 mln zł i więcej dla wszystkich sektorów (z wyłączeniem offshore),
• w sektorze energetycznym offshore – o wartości 1,8 mln zł i więcej dla wszystkich umów.

Należy przy tym podkreślić, że dane będą przekazywane przez zamawiających, wykonawców i podwykonawców (tier 0–3) bezpośrednio do GUS i będą objęte tajemnicą statystyczną.

Zakres przedmiotowy i organizacja badania
Zbieranie danych na temat komponentu krajowego będzie rozpoczynało się od wypełnienia przez zamawiającego (tier 0) formularza LC-0 w ciągu 60 dni od podpisania umowy spełniającej powyższe kryteria. Na formularzu LC-0 będą zbierane następujące dane:

• podstawowe informacje o projekcie, dla realizacji którego została podpisana umowa,
• przedmiot i numer umowy,
• data zawarcia umowy i planowany okres realizacji,
• wartość umowy na dzień jej zawarcia w PLN,
• dane identyfikujące wykonawcę/wykonawców (tier 1).

Badanie będzie prowadzone kaskadowo, tj. po uzyskaniu od zamawiającego (tier 0), na formularzu LC-0, informacji o wykonawcach (tier 1), zostanie do nich wysłany formularz LC-1a. Następnie, po uzyskaniu informacji od wykonawcy o jego podwykonawcach (tier 2), otrzymają oni formularz LC-1b, a kolejni zidentyfikowani w ten sposób podwykonawcy (tier 3) otrzymają formularz LC-1c. Takie podejście pozwoli na uzyskanie informacji o wykonawcach i podwykonawcach realizujących prace w ramach projektu (tier 1-3). Każdy z respondentów będzie miał 60 dni od otrzymania z GUS informacji o objęciu badaniem na przekazanie do GUS poniższych informacji:

• przedmiot i numer umowy z podwykonawcą/podwykonawcami,
• data zawarcia umowy z podwykonawcą/podwykonawcami i planowany okres realizacji,
• wartość umowy z podwykonawcą/podwykonawcami na dzień jej zawarcia w PLN,
• planowaną wartość realizacji umowy z wyższym tier w podziale na komponent krajowy i zagraniczny, z wyróżnieniem:
  • wydatków własnych (w tym m.in. koszty pracy),
  • wydatków zewnętrznych (z tego na usługi, towary i pozostałe wydatki zewnętrzne),
• planowaną liczbę miejsc pracy przeznaczonych do realizacji całej umowy u respondenta w podziale na utrzymane dotychczas miejsca pracy i nowo utworzone miejsca pracy, w tym na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.

Po zakończeniu roku kalendarzowego, wszyscy wykonawcy i podwykonawcy (od wykonawcy (tier 1) do podwykonawcy (tier 3)) realizujący prace w danym roku, będą proszeni o wypełnienie formularza LC-2 (raport roczny). Formularz ten będzie obejmował informacje dotyczące:

• wydatków poniesionych w roku sprawozdawczym w podziale na komponent krajowy i zagraniczny, z wyróżnieniem:
  • wydatków własnych (w tym m.in. koszty pracy),
  • wydatków zewnętrznych (z tego na usługi, towary i pozostałe wydatki zewnętrzne),
• liczby miejsc pracy przeznaczonych do realizacji umowy w roku sprawozdawczym u respondenta, w podziale na utrzymane dotychczas miejsca pracy i nowo utworzone miejsca pracy, w tym na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej.

Równolegle GUS prowadzi prace nad wykorzystaniem danych już gromadzonych w statystyce publicznej, w tym danych administracyjnych, aby maksymalnie ograniczyć obowiązki sprawozdawcze przedsiębiorców, a jednocześnie zwiększyć zakres i jakość prowadzonych analiz. 

2. Pilotaż prowadzony przez GUS w 2026 r.

Czas trwania
Pilotaż jest realizowany przez GUS od lipca do końca 2026 r. Jest on pierwszym etapem budowy kompleksowego systemu monitorowania komponentu krajowego w Polsce. Jego celem jest przetestowanie przyjętych założeń oraz doskonalenie badania komponentu krajowego, w tym wypracowanie docelowej metody badania, jego organizacji, wykorzystywanych formularzy oraz systemu gromadzenia i przetwarzania danych, a także wprowadzenie niezbędnych modyfikacji przed realizacją badania w ramach PBSSP, obejmującego szerszy zakres projektów inwestycyjnych i podmiotów je realizujących.

Zakres podmiotowy
Pilotaż obejmuje wybrane spółki nadzorowane przez Ministra Aktywów Państwowych wraz z ich jednostkami zależnymi, które pełnią rolę zamawiających w projektach inwestycyjnych z sektora energetycznego, oraz wykonawców i podwykonawców uczestniczących w realizacji tych projektów. Identyfikowany jest łańcuch realizacji inwestycji, obejmujący zamawiających (tier 0), wykonawców (tier 1) oraz dwa poziomy podwykonawców (tier 2 i 3), wskazywanych kolejno przez uczestników projektu.

Zakres przedmiotowy
Pilotaż obejmuje umowy dotyczące realizacji inwestycji z sektora energetycznego, zawarte od początku 2026 r. Informacje są zbierane w drugiej połowie 2026 r. kaskadowo – od zgłoszenia projektu inwestycyjnego przez zamawiającego, poprzez dane dotyczące planowanej realizacji umów przekazywane przez wykonawców i podwykonawców, aż do informacji dotyczących rzeczywistej realizacji umów w tym roku. 

• Etap I – spółki i ich podmioty zależne, wskazane przez Ministerstwo Aktywów Państwowych, przekazują do GUS informacje o umowach (o wartości 50 mln PLN i więcej) podpisanych w 2026 r. w ramach projektów inwestycyjnych z sektora energetycznego (formularz LC-0, wypełniany 17-31 lipca),
• Etap II – po zarejestrowaniu informacji o umowie od zamawiającego (tier 0), GUS wysyła do wskazanych wykonawców (tier 1) oraz ich podwykonawców na kolejnych dwóch poziomach łańcucha (tier 2 i 3) formularz (LC-1 a, b i c) dotyczący planowanej umowy; przekazanie sprawozdania do kolejnych tier jest uruchamiane kaskadowo, na wypełnienie sprawozdania w Portalu Sprawozdawczym są 2 tygodnie (oraz dodatkowy tydzień po monicie),
• Etap III – wykonawcy (tier 1) i podwykonawcy (tier 2 i 3) przekazują informacje o faktycznym wykonaniu wykazanych wcześniej umów (formularz LC-2) w 2026 r.; termin – grudzień 2026. 

Zakres przekazywanych informacji jest uzależniony od roli pełnionej przez podmiot w projekcie (zamawiający, wykonawca, podwykonawca).

Progi – wartość umów objętych pilotażem
Pilotaż obejmuje:

• umowy zawarte pomiędzy zamawiającym a wykonawcą o wartości 50 mln zł i więcej, 
• umowy zawarte pomiędzy wykonawcami i kolejnymi poziomami podwykonawców o wartości 10 mln zł i więcej (w pilotażu próg ten dotyczy również projektów offshore). 

Wyniki pilotażu
Pierwsze wnioski dotyczące funkcjonowania badania oraz rekomendacje dotyczące jego dalszego rozwoju zostaną przedstawione na początku 2027 r.
Wyniki pilotażu zostaną opracowane do końca marca 2027 r. i będą publikowane wyłącznie w zakresie zgodnym z zasadami zachowania tajemnicy statystycznej. Jeżeli zebrane dane na to pozwolą, zaprezentujemy pierwsze analizy dotyczące udziału komponentu krajowego w strategicznych projektach z sektora energetycznego.